Çocuklarda ve ergenlerde depresyonu fark etmek

Julia Ebhardt: Evet, her iki durumu da gözlemliyoruz: Bir yandan, günümüzde ruhsal hastalıklar hakkında daha açık bir şekilde konuşuluyor. Bu nedenle ebeveynler ve gençler eskisine göre daha fazla yardım arıyor. Öte yandan, araştırmalar, koronavirüs pandemisinden bu yana ruhsal sorunların gerçekten arttığını gösteriyor. Bu arada, bu durum dünya çapında gözlemlenen bir olgudur. Özellikle depresif belirtiler, kaygı ve yeme bozuklukları birkaç yıl öncesine göre daha sık görülüyor. Pandemi sona erdikten sonra bile rakamlar eski seviyelerine geri dönmedi.

Bunun tek bir nedeni yok. Toplumsal krizler, başarı baskısı, stres, sosyal medya ve kişisel yatkınlıklar genellikle bir arada etki eder. Ruhsal hastalıkların ortaya çıkışı her zaman birçok faktörün birleşimiyle gerçekleşir.

Kötü bir gün ya da kötü bir hafta, henüz endişelenmek için bir neden değildir. Önemli olan, çocuğun birkaç hafta boyunca belirgin bir şekilde değişip değişmediği ve bu değişikliklerin günlük yaşamı hissedilir şekilde etkileyip etkilemediğidir.

Çoğu ebeveyn çocuğunu çok iyi tanır. Eğer “Bu davranış çocuğuma hiç uymuyor” ya da “Çocuğum çok değişti” diye fark ederse, o zaman dikkatli olmalılar.

Birçok kişi ilk başta çocuğunun sadece canının istemediğini ya da motivasyonunun eksik olduğunu düşünür. Oysa bu genellikle bir yanlış anlamadır. Depresyon geçiren gençler çoğu zaman “yapmak istemiyor” değildir – sadece yapamazlar. Bu hastalığın tipik bir özelliği, sanki her şeyin üzerine ağır bir perde çökmüş gibi hissettirmesidir. Küçük görevler bile birdenbire devasa bir yük gibi görünür. Ebeveynler bu durumda “Hadi bulaşık makinesini boşalt” ya da “Dışarı çık da arkadaşlarınla vakit geçir” gibi sözler söylediğinde, bu durum etkilenen çocuk için aşılmaz bir dağ gibi gelebilir.

Ebeveynler, çocukları

• giderek daha fazla içine kapanıyorsa, 
• arkadaşlıklarını ihmal ediyorsa,  
• sebepsiz yere hobilerini bırakıyorsa, 
• uykusu bozulur, 
• neredeyse hiç iştahı kalmaz, 
• okulda konsantre olamayan, 
• aniden notları belirgin şekilde düşüyorsa veya
• umutsuz görünüyor. 

Bazen değişiklikler, en sıradan işlerin bile artık yapılamaması şeklinde de kendini gösterir: Çocuk artık WhatsApp mesajlarına cevap vermez, randevularını iptal eder, günlerce duş almaz ya da her şeye kayıtsız kaldığı için sürekli aynı tişörtü giyer.

Evet, öyle denebilir. Belirtiler yaşa da bağlıdır. Örneğin, daha küçük çocuklar daha sık ağlar, kendilerini geri çeker veya neredeyse hiç arkadaşlık kurmazlar. Erkek çocuklarda ise genellikle daha fazla sinirlilik, hayal kırıklığı veya öfke görüyoruz.

Gençler ise daha önce kendileri için önemli olan şeylere sıklıkla ilgilerini kaybederler. Artık arkadaşlarıyla neredeyse hiç buluşmazlar, hobilerini bırakırlar ya da tamamen odalarına kapanırlar.

Somut gözlemleri dile getirmek faydalıdır. Örneğin: “Son zamanlarda arkadaşlarınla neredeyse hiç buluşmadığını fark ettim. Antrenmanı birkaç kez iptal ettiğini gördüm. Senin için endişeleniyorum. Seni rahatsız eden bir şey mi var? Sana bir şekilde destek olabilir miyim?”

Böyle bir yaklaşım, “Sanırım depresyondasın” gibi ifadelerden çok daha az baskı yaratır. Ebeveynlerin teşhis koymasına gerek yoktur.

Bu durum aslında çok sık yaşanır. Birçok genç, kendilerine ne olduğunu kendileri bile anlamaz. Bazıları ebeveynlerine ek bir yük olmak istemez ya da sorunu tek başına çözmesi gerektiğini düşünür. Bu durumda en çok yardımcı olan şey şudur: Sabır.

Ebeveynler şöyle diyebilir: “Bugün bu konu hakkında konuşmak istemiyorsan sorun değil. Birkaç gün sonra tekrar sorarım.” Önemli olan, konuyu takip etmek ve tekrar gündemden düşürmemektir.

Çocuk örneğin her türlü yardımı reddediyorsa, ebeveynler kendileri de destek alabilirler. Eğitim ve aile danışma merkezleri bu konuda doğru adreslerdir. Oradaki eğitimli uzmanlar, ebeveynlerle birlikte konuşmaların nasıl başarılı olabileceğini düşünebilirler.

Gençler genellikle önce arkadaşlarına veya okul sosyal hizmet görevlilerine açılırlar. Bu da ilk adım olabilir.

Özellikle baskı ya da tehditler hiç yardımcı olmaz. “Kendine gel”, “Eğer durum düzelmezse, o zaman…” ya da “Biraz dışarı çıkmalısın” gibi sözler genellikle bir sonuca varmaz.

Sakin ve saygılı bir tutum sergilemek daha iyidir. Ancak: Ebeveynlerin mükemmel sözler bulması gerekmez. Önemli olan, çocuğun “Yalnız değilim” hissini yaşamasıdır.

Temel olarak şunu söylüyoruz: “Bir kez erken, bir kez geç olmaktan iyidir.” Ruh hali en az iki hafta boyunca belirgin bir şekilde kötüleşirse ve günlük yaşam neredeyse imkansız hale gelirse, ebeveynler tıbbi yardım almalıdır. Depresyon ne kadar erken tedavi edilirse, tedavinin başarılı olma şansı o kadar artar.

Depresyon teşhisi konulduğunda veya bu şüphesi olduğunda ilk başvurulacak yerler çocuk ve ergen hekimleri veya aile hekimleridir. Oradan sonraki adımlar atılabilir.

Bekleme süresi zorlayıcı olabilir ve boşa geçmemelidir. Ebeveynlik ve aile danışma merkezleri, okul sosyal hizmetleri ve FIDEO gibi güvenilir çevrimiçi hizmetler, ailelere bu dönemde rehberlik, rahatlama ve ilk destek sunabilir.

Bir çocuk somut intihar düşüncelerini dile getirirse, veda mektubu yazarsa veya kendine ciddi şekilde zarar verirse, ebeveynler derhal harekete geçmelidir. Bu durumda en yakın hastaneye hemen gitmeli veya 112 acil yardım hattını aramalıdırlar. Ayrıca şunu da unutmamak gerekir: Akut bir kriz durumunda ebeveynler çocuklarını asla yalnız bırakmamalıdır.

Hayır, her zaman birçok faktör bir araya gelir. Depresyon, genetik ya da erken dönemdeki travmatik deneyimlerden kaynaklanan uygun bir yatkınlık durumunda gelişir. Hastalığın tetikleyicileri arasında ise uzun süreli çatışmalar, kronik stres, okul değişikliği gibi yaşam olayları veya ergenliğin başlangıcı gibi hormonal değişiklikler yer alabilir. Bu hastalık herkesi etkileyebilir.

Asıl önemli olan başka bir şeydir: Ebeveynlerin dikkatli olması, değişiklikleri ciddiye alması ve yardım ayarlamasıdır. İşte en önemli görevleri tam da budur.

Depresyon, çocuklarda ve ergenlerde iyi bir şekilde tedavi edilebilen bir hastalıktır. Hastalık ne kadar erken teşhis edilirse, tedavinin başarılı olma şansı o kadar artar. Bu nedenle ebeveynlere şu çağrıda bulunuyorum: “Kendi kendine geçeceğini umarak aylarca beklemeyin. Yardım istemek için bir kez fazla sormak, bir kez az sormaktan daha iyidir.”

Benim için önemli olan bir başka nokta da şudur: Depresyon bir karakter zayıflığı değildir ve ebeveynler de bu hastalığın otomatik olarak sorumlusu değildir. Çünkü bu, birçok farklı faktörün bir araya gelmesiyle ortaya çıkan, ciddiye alınması gereken bir hastalıktır. Erken yardım arayanlar, çocukların ve gençlerin yeniden sağlığına kavuşması için en iyi koşulları yaratırlar. Ebeveynler ve çocuklar bu yolu tek başlarına yürümek zorunda değiller. Ailelere destek olan pek çok kişi ve kurum var.