Rozpoznawanie depresji u dzieci i młodzieży

Julia Ebhardt: Tak, obserwujemy obie te tendencje: z jednej strony obecnie mówi się bardziej otwarcie o chorobach psychicznych. Rodzice i młodzież chętniej niż kiedyś szukają pomocy. Z drugiej strony badania wskazują, że od czasu pandemii koronawirusa obciążenia psychiczne faktycznie wzrosły. Jest to zresztą zjawisko obserwowane na całym świecie. Szczególnie objawy depresji, lęki i zaburzenia odżywiania występują częściej niż jeszcze kilka lat temu. Nawet po zakończeniu pandemii wskaźniki te nie powróciły do poprzedniego poziomu.

Nie ma jednak jednej przyczyny tego zjawiska. Kryzysy społeczne, presja na osiąganie wyników, stres, media społecznościowe oraz predyspozycje osobiste często oddziałują na siebie wzajemnie. Powstanie chorób psychicznych jest zawsze wynikiem współdziałania wielu czynników.

Jeden zły dzień lub zły tydzień nie stanowią jeszcze powodu do niepokoju. Decydujące znaczenie ma to, czy dziecko ulega wyraźnej zmianie w ciągu kilku tygodni i czy zmiany te w odczuwalny sposób zakłócają codzienne życie.

Wielu rodziców bardzo dobrze zna swoje dziecko. Jeśli zauważą: „To zachowanie w ogóle nie pasuje do mojego dziecka” lub „Moje dziecko tak bardzo się zmieniło” – powinni zwrócić na to szczególną uwagę.

Wiele osób początkowo sądzi, że ich dziecko po prostu nie ma na to ochoty lub brakuje mu motywacji. Jednak często jest to właśnie nieporozumienie. Nastolatki cierpiące na depresję często nie chcą „nie” – po prostu nie są w stanie. Charakterystycznym objawem tej choroby jest uczucie, jakby nad wszystkim wisiała ciężka zasłona. Nawet drobne zadania wydają się nagle ogromne. Gdy rodzice mówią wtedy: „Po prostu wyjmij naczynia ze zmywarki” lub „Wyjdź gdzieś do swoich przyjaciół”, dla dotkniętego tą chorobą dziecka może to wydawać się przeszkodą nie do pokonania.

Rodzice powinni zwrócić szczególną uwagę, jeśli ich dziecko

• coraz bardziej się zamyka w sobie, 
• zaniedbuje przyjaźnie,  
• bez powodu rezygnuje z zainteresowań, 
• gorzej śpi, 
• prawie nie ma apetytu, 
• nie potrafi się skupić w szkole, 
• nagle uzyskuje znacznie gorsze oceny lub
• wydaje się beznadziejny. 

Czasami zmiany przejawiają się również w tym, że dziecko nie radzi sobie już z zupełnie codziennymi sprawami: nie odpowiada na wiadomości w WhatsApp, odwołuje spotkania, nie bierze prysznica przez wiele dni lub nosi w kółko tę samą koszulkę, ponieważ wszystko stało się dla niego obojętne.

Tak, można tak powiedzieć. Objawy zależą również od wieku. Na przykład młodsze dzieci częściej płaczą, wycofują się lub z trudem nawiązują przyjaźnie. U chłopców często obserwujemy większą drażliwość, frustrację lub gniew.

Natomiast młodzież często traci zainteresowanie sprawami, które wcześniej były dla niej ważne. Prawie nie spotykają się już z przyjaciółmi, rezygnują z zainteresowań lub całkowicie zamykają się w swoim pokoju.

Pomocne jest wyrażanie konkretnych spostrzeżeń. Na przykład: „Zauważyłem, że ostatnio prawie nie spotykasz się z przyjaciółmi. Widziałem, że już kilkakrotnie odwołałeś trening. Martwię się o Pana/Panią. Czy coś Pana/Panią trapi? Czy mogę Pana/Panią w jakiś sposób wesprzeć?”

Dzięki temu dziecko czuje się znacznie mniej pod presją niż w przypadku stwierdzeń typu: „Myślę, że cierpi Pan/Pani na depresję”. Rodzice nie muszą stawiać diagnozy.

Zdarza się to wręcz bardzo często. Wielu nastolatków samych nie rozumie, co się z nimi dzieje. Niektórzy nie chcą dodatkowo obciążać swoich rodziców lub uważają, że muszą rozwiązać ten problem samodzielnie. W takiej sytuacji pomaga przede wszystkim jedno: cierpliwość.

Rodzice mogą powiedzieć: „Nie ma nic złego w tym, że nie chcesz dziś o tym rozmawiać. Zapytam o to ponownie za kilka dni”. Ważne jest, aby nie rezygnować i nie porzucać tego tematu.

Rodzice mogą również sami zwrócić się o wsparcie, na przykład gdy dziecko odrzuca wszelką pomoc. Właściwym miejscem, do którego należy się zwrócić, są poradnie wychowawcze i rodzinne. Wykwalifikowani specjaliści pracujący w tych placówkach mogą wspólnie z rodzicami zastanowić się, w jaki sposób przeprowadzić udane rozmowy.

Często młodzież najpierw otwiera się przed przyjaciółmi lub szkolnymi pracownikami socjalnymi. To również może być pierwszym krokiem.

Przede wszystkim naciski lub groźby nie są pomocne. Zwroty takie jak „Weź się w garść”, „Jeśli sytuacja się nie poprawi, to…” lub „Po prostu musisz znowu gdzieś wyjść” zazwyczaj nie prowadzą do niczego.

Lepiej jest przyjąć spokojną, pełną szacunku postawę. Jednak: rodzice nie muszą szukać idealnych słów. Najważniejsze jest, aby dziecko poczuło: „Nie jestem sam”.

Zasadniczo kierujemy się zasadą: „Lepiej raz za wcześnie niż raz za późno”. Jeśli nastrój wyraźnie pogarsza się przez co najmniej dwa tygodnie, a codzienne funkcjonowanie staje się niemal niemożliwe, rodzice powinni zasięgnąć porady lekarza. Im wcześniej rozpocznie się leczenie depresji, tym większe są szanse na pomyślny przebieg terapii.

Pierwszym punktem kontaktowym w przypadku wystąpienia lub podejrzenia depresji jest gabinet lekarza pediatry lub lekarza rodzinnego. Stamtąd można podjąć dalsze kroki.

Czas oczekiwania może być uciążliwy i nie należy pozwolić, by upływał bezowocnie. Ośrodki poradnictwa wychowawczego i rodzinnego, szkolna opieka społeczna, a także renomowane serwisy internetowe, takie jak FIDEO, mogą już w tym okresie zapewnić rodzinom wskazówki, ulgę i wstępne wsparcie.

Jeśli dziecko wyraża konkretne myśli samobójcze, pisze list pożegnalny lub poważnie się rani, rodzice muszą natychmiast podjąć działania. Powinni wówczas bezzwłocznie udać się do najbliższego szpitala lub zadzwonić pod numer alarmowy 112. Ważne jest również, aby w sytuacji ostrego kryzysu rodzice nigdy nie pozostawiali dziecka samego.

Nie, zawsze ma na to wpływ wiele czynników. Depresja rozwija się w przypadku odpowiedniej predyspozycji, która wynika z uwarunkowań genetycznych lub wczesnych traumatycznych przeżyć. Czynnikami wywołującymi chorobę mogą być wówczas długotrwałe konflikty, chroniczny stres, wydarzenia życiowe, takie jak zmiana szkoły, lub zmiany hormonalne, na przykład początek okresu dojrzewania. Choroba ta może dotknąć każdego.

Znacznie ważniejsza jest jednak inna kwestia: aby rodzice zwracali uwagę na zmiany, traktowali je poważnie i organizowali pomoc. Właśnie w tym polega ich najważniejsze zadanie.

Depresja jest schorzeniem, które u dzieci i młodzieży można skutecznie leczyć. Im wcześniej schorzenie zostanie rozpoznane, tym większe są szanse na pomyślne wyleczenie. Dlatego apeluję do rodziców: „Nie czekajcie miesiącami w nadziei, że problem sam zniknie. Lepiej raz za dużo poprosić o pomoc niż raz za mało”.

Ważne jest dla mnie również to, że depresja nie jest oznaką słabości charakteru, a rodzice nie są automatycznie odpowiedzialni za tę chorobę. Jest to bowiem poważna choroba, która wynika z wzajemnego oddziaływania wielu różnych czynników. Kto wcześnie szuka pomocy, stwarza najlepsze warunki do powrotu dzieci i młodzieży do zdrowia. Rodzice i dzieci nie muszą podążać tą drogą samotnie. Istnieje wiele osób i instytucji, które wspierają rodziny.