Cinsel ve toplumsal cinsiyet çeşitliliği sözlüğü

LSBTIQ* kısaltması şu anlamlara gelir: Lezbiyenler, geyler, biseksüeller, trans*, inter*, ikili cinsiyet sistemine uymayan ve queer kişiler.
Buradaki yıldız işareti* (*) kısaltmanın doğrudan bir parçası olmayan tüm cinsel yönelimleri ve cinsiyet kimliklerini temsil eder; yani queer kimliklerin tüm çeşitliliğini görünür kılmayı amaçlar.
LSBTIQ* yerine sık sık LGBTQI* kısaltması da kullanılır. Bu, İngilizce varyantıdır (lesbian, gay, bisexual, trans*, queer, inter*). Başka varyasyonlar da yaygındır; bunlarda bazen aseksüel, aromantik ve agender anlamına gelen A harfi veya sondaki yıldız işareti* yerine artı işareti+ kullanılır.

Genel Eşit Muamele Kanunu (AGG), diğer adıyla Ayrımcılıkla Mücadele Kanunu, ırkçı nedenlerle veya etnik köken, cinsiyet, din veya dünya görüşü, engellilik, yaş veya cinsel kimlik nedeniyle özel sektör aktörleri tarafından veya iş dünyasında ayrımcılık yapılmasını yasaklamaktadır.

"allo-" ön eki (Yunanca "farklı" anlamına gelir), "a-" ön ekinin zıttı olarak "aromantik" ve "aseksüel" terimlerinde kullanılır ve temel olarak diğer insanlara karşı cinsel (alloseksüel) veya romantik (alloromantik) bir çekim hisseden kişileri tanımlar.

“Ally” (İng. müttefik / destekçi), marjinalleştirilmiş bir grubun parçası olmayan, ancak bu grubun hakları ve talepleri için aktif olarak mücadele eden kişilere verilen addır. Müttefikler, marjinalleştirilmiş grubun çıkarlarını desteklemek ve eşitlik ile kabul görme için mücadele etmek amacıyla konumlarını (ve ayrıcalıklarını) kullanırlar. Bu, örneğin, bu grubun üyelerine yönelik ayrımcılıkla karşılaştıklarında müdahale etmeleri anlamına gelir.

“A-” öneki (Yunanca “değil” anlamında), hem cinsel ve romantik yönelimler hem de cinsiyet kimliği bağlamında kullanılır.
Örneğin, “aseksüel” ve “aromantik” terimleri, başkalarına karşı hiç ya da çok az cinsel (aseksüel) veya romantik (aromantik) çekim hisseden kişileri tanımlar.
Agender / cinsiyetsiz ise, hiçbir cinsiyete ait hissetmeyen veya cinsiyet kavramını reddeden kişileri tanımlayan bir cinsiyet kimliğidir.

“Batı’nın ikili cinsiyet modeli ya da iki cinsiyetli model, yalnızca ‘erkek’ ve ‘kadın’ olmak üzere iki cinsiyetin var olduğu ya da sadece erkeklerin ve kadınların cinsiyet normu olduğu varsayımına dayanır. Diğer tüm cinsiyet kimlikleri bu modelde dikkate alınmamaktadır.
Bu varsayıma dayanarak “erkek” ve “kadın tuvaletleri”, “bayan” ve “erkek” modası, sporda “erkek” ve “bayan” takımları vardır; bu takımlar ayrıca kendi “erkek” ve “bayan liglerinde” oynarlar. Dolayısıyla ikili cinsiyet modeli, tüm toplumsal alanları etkiler. Bu sınıflandırmanın dışında kalan kişiler – örneğin inter* ve/veya ikili olmayan kişiler – cinsiyete göre net bir şekilde ayrılmış bu hizmetlere erişemezler, görmezden gelinirler ve bu nedenle tamamen dışlanırlar ya da kendilerini yanlış bir kategoriye yerleştirmek zorunda kalırlar.”

Kaynak: Cinsiyet Çeşitliliği Ağı Trans* NRW – Terimler Sözlüğü (yan çubuğa bakınız)

Kendilerini bi (Lat. iki) olarak tanımlayan kişiler, farklı cinsiyetlerden (en az iki) insanlara ilgi duyarlar.

Cis (Lat. "bu taraf") veya cis cinsiyetli, trans* kavramının zıttıdır ve doğumda kendilerine atanan cinsiyetle özdeşleşen kişileri ifade eder.

“Coming-out” (İng. “açıklama”), bir kişinin cinsel yönelimini veya cinsiyet kimliğini fark etmesi ve bunu başkalarına açıklamaya başlaması sürecini ifade eder. Coming-out genellikle ömür boyu süren bir süreçtir ve yeni ortamlarda sıklıkla tekrarlanması gerekir. Kendi iradesiyle gerçekleşen bir süreç olan “coming-out”un aksine, “outing” ise başkaları tarafından zorla gerçekleştirilen bir durumdur.

Deadname (İng. ölü isim), artık kullanılmayan eski bir isimdir. Çoğunlukla, yeni bir isme sahip trans* kişilerin doğum ismi bu şekilde adlandırılır. Deadname’in kullanılması, ilgili kişiler için çok incitici bir durumdur ve bu nedenle ilke olarak kaçınılmalıdır.

Ayrımcılık, etnik veya sosyal köken, yaş, engellilik, din ya da cinsel yönelim ve cinsiyet kimliği gibi belirli özellikler nedeniyle insanlara karşı uygulanan dezavantajlı muameleyi ifade eder.

Belirli ayrımcılık türleri için genellikle özel terimler kullanılır; örneğin, trans düşmanlığı trans* kişilere yönelik ayrımcılığı, homofobi ise lezbiyen ve geylere yönelik ayrımcılığı ifade eder. Bu bağlamda “düşmanlık” terimi, “fobi” terimine tercih edilmelidir; zira fobiler tıbbi tanılar ve bunlardan kaynaklanan istemsiz davranışlardır; trans düşmanlığı vb. durumlarda olduğu gibi bilinçli bir dışlama davranışı değildir.

Almanya’da, 2018 yılının sonundan itibaren “kadın” ve “erkek” cinsiyet seçeneklerinin yanı sıra “divers” seçeneği de bulunmaktadır. Bu, üçüncü bir cinsiyet değil, ikili cinsiyet sisteminin ötesindeki cinsiyet çeşitliliğini yansıtmayı amaçlayan ve öncelikle inter* kişilere yönelik olan bir toplu kategoridir. Ancak trans* ve ikili cinsiyet sistemine uymayan kişiler de belirli koşullar altında cinsiyet kayıtlarını değiştirebilirler. Ayrıca, 2013 yılından beri belirli koşullar altında cinsiyet kaydını açık bırakmak da mümkündür.

“Diversity” terimi İngilizce kökenlidir ve “çeşitlilik” anlamına gelir.
Genellikle çeşitlilik kavramı, etnik köken, sosyal köken, cinsiyet kimliği, cinsel yönelim, engellilik, yaş ve din gibi özellikleri kapsar; ancak bu bakış açısı birçok (bireysel) özellikle genişletilebilir.

Çeşitlilik Yönetimi, ayrımcılığı ortadan kaldırmak ve fırsat eşitliğini sağlamak amacıyla toplumsal ve personel çeşitliliğinin hedef odaklı bir şekilde şekillendirilmesidir. Ayrıca, bir kuruluşun üyelerinin farklılıkları bir potansiyel olarak kabul edilir, değer verilir ve aktif olarak kullanılır.

Endo terimi, inter* olmayan, yani tıbbi standartlara göre bedenleri açıkça erkek ya da kadın olarak sınıflandırılabilen kişileri ifade eder.

FINTA (kadınlar, inter*, ikili cinsiyet sistemine uymayan, trans* ve cinsiyetsiz kişiler) ve FLINT (kadınlar, lezbiyenler, interseks*, ikili cinsiyet sistemine uymayan ve trans* kişiler) kısaltmaları, (aktivist) mekanlarda veya belirli etkinliklerde kimlerin hoş karşılanacağını belirtmek için kullanılır.

İngilizce “gender” terimi, kelime anlamıyla “cinsiyet” anlamına gelse de, daha spesifik olarak cinsiyetin sosyal boyutunu ifade eder. Bu nedenle İngilizce’de “gender” (yani sosyal cinsiyet) ile “sex” (yani fiziksel özelliklere göre kişilere atfedilen biyolojik cinsiyet) arasında ayrım yapılır.

Sosyal cinsiyet, bir kişinin cinsiyet kimliğini kapsar; ancak aynı zamanda cinsiyete ilişkin sosyokültürel yapıları, algıları ve beklentileri de ifade eder; örneğin, cinsiyet rolleri ve klişeleri şeklinde.

Bir kişinin cinsiyet kimliği, kişinin kendini hangi cinsiyetle veya hangi cinsiyetlerle özdeşleştirdiğini ifade eder. Bu bağlamda, cinsiyet kimliği, kişinin doğumda atanan cinsiyetle aynı olmak zorunda değildir. Cinsiyet kimliklerine örnek olarak cis, trans*, inter* ve ikili olmayan kimlikler verilebilir.

Kendilerini heteroseksüel (Yunanca: farklı) olarak tanımlayan kişiler, karşı cinsten ya da başka bir cinsten kişilere ilgi duyarlar.

Batı toplumunda heteroseksüellik norm olarak kabul edilir – bu konuda bkz. heteronormativite. Bu nedenle heteroseksüellik terimi genellikle kadınlara ilgi duyan erkekler ve erkeklere ilgi duyan kadınlar için kullanılır.

Heteronormativite, heteroseksüelliği ve ikili cis cinsiyetliğini norm olarak gören bir bakış açısıdır ve LSBTIQ* kişilere yönelik ayrımcılığın yaygın bir nedenidir.

Kendilerini eşcinsel (Yunanca: aynı) olarak tanımlayan kişiler, kendi cinsiyetlerinden veya benzer cinsiyetten kişilere ilgi duyarlar. Eşcinsel erkekler genellikle kendilerini “gey”, eşcinsel kadınlar ise “lezbiyen” olarak tanımlarlar.

Inter* (Lat. “ara”), biyolojik cinsiyet özellikleri (örn. kromozomlar veya cinsel organlar) tıbbi açıdan “kesinlikle kadın” ya da “kesinlikle erkek” olarak tanımlanan normlara uymayan kişileri ifade eden bir terimdir. İntersekslik bir spektrumdur ve “inter*” sıfatının arkasındaki yıldız işareti* de buna uygun olarak, “inter*” kimliklerinin çeşitliliğini ve bunları tanımlayabilecek çeşitli terimleri temsil eder.

“Kesişimsellik (İng. intersection = ‘kesişme noktası, kesişim kümesi’), farklı sosyal kategorilerin – örneğin cinsiyet, cinsellik, ten rengi, köken, din, yaş, sosyal köken – birbirleriyle iç içe geçmiş durumda oldukları ve bu nedenle birbirlerinden ayrı olarak değerlendirilemeyecekleri anlamına gelir. Bu da, ırkçılık, homofobi ve transfobi gibi çeşitli ayrımcılık biçimlerinin de birbiriyle bağlantılı olduğu ve bu bağlamlar içinde değerlendirilmesi gerektiği anlamına gelir. Kesişimsel bir bakış açısıyla, farklı ayrımcılık biçimlerinin nasıl etkileşime girdiğini ve aralarında ne tür karşılıklı etkileşimler olduğunu analiz ederiz. Sonuçta her insanın birden fazla aidiyeti vardır (bkz. Çoklu aidiyet/Çoklu ayrımcılık) ve bu durum, dışlanmaya ya da dahil edilmeye yol açabilir. Bu farklı düzeyleri/boyutları ifade eden bir terim, “çok boyutlu ayrımcılık”tır.”

Kaynak: “Göç Toplumunda Cinsel ve Toplumsal Cinsiyet Çeşitliliği” broşürü (bkz. kenar çubuğu)

Kendilerini lezbiyen olarak tanımlayanlar genellikle kadınlara ilgi duyan kadınlar ve ikili cinsiyet sistemine uymayan kişilerdir.

İkili olmayan kişiler, kendilerini erkek ya da kadın olarak hiç tanımlamayan, ya da sadece kısmen veya zaman zaman bu şekilde tanımlayan, dolayısıyla cinsiyet kimlikleri ikili cinsiyet sisteminden sapan kişilerdir. Bu nedenle “ikili olmayan”, agender (hiçbir cinsiyete ait olmayan) veya genderfluid (değişken cinsiyet kimliği, örneğin bazen kadın, bazen ikili olmayan vb.) gibi çeşitli cinsiyet kimliklerini kapsayan bir üst kavramdır.

Coming-out’un aksine, outing kendi iradesiyle gerçekleştirilen bir süreç değildir. Birini outing yapmak, o kişinin cinsiyet kimliğini veya cinsel yönelimini, genellikle ilgili kişinin rızası olmadan başkalarına açıklamak anlamına gelir.

Kendilerini pan (Yunanca: “herkes”) olarak tanımlayan kişiler, tüm cinsiyetlerden insanlara ilgi duyarlar ya da bir kişinin cinsiyeti, bu ilgide hiçbir rol oynamaz.

Ayrıcalıklar, çoğunluk grubuna mensup kişilerin yararlandığı avantajlar ve fırsatlardır; bunlar genellikle marjinalleştirilmiş kişilerin aleyhine olur. Dolayısıyla ayrıcalıklar, ayrımcılığın tam tersidir.
Ayrıcalıklı kişiler, belirli kaynaklara erişimde daha az engelle karşılaşırlar. Çoğu zaman ayrıcalıklı kişiler, statülerini doğal bir şey olarak algılarlar ve ayrıcalıklarının ya da diğer insanların otomatik olarak aynı avantaj ve fırsatlara sahip olmadığının farkında olmazlar.
Ayrıcalıklara bir örnek evliliktir; çünkü heteroseksüel insanlar için bu genellikle doğal bir imkânken, LSBTIQ* topluluğunun birçok üyesi için ise Almanya’da ancak 2017’den beri bir seçenek haline gelmiştir ve birçok ülkede eşcinsel çiftlerin evlenmesi hâlâ mümkün değildir.

Çeşitlilik bağlamında zamirlerden söz edildiğinde, üçüncü şahıslara atıfta bulunmak için kullanılan bu küçük kelimeler kastedilmektedir. Almancada geleneksel olarak bu, ikili zamirler olan „sie/ihr“ ve „er/ihm“dir. Bunun yanı sıra, bazı ikili olmayan kişilerin kendilerini tanımlamak için de kullandıkları nötr ya da nesne zamiri olan “es/ihm” de mevcuttur; ancak bu zamir genel dil kullanımında çoğunlukla nesneleri ifade eder ve kişiler için başkalarına atıfta bulunmak amacıyla kullanılmamalıdır. Bu nedenle birçok ikili olmayan kişi, sie/ihr ve er/ihm gibi ikili seçeneklerin ötesindeki cinsiyet kimliklerini yansıtan, sözde neopronomları (neo = Lat. yeni) kullanmaktadır.

Almancada yaygın olarak kullanılan neopronomlar arasında sier/siem ve xier/xiem, İsveççeden ödünç alınmış hen veya they/them ya da Almanca'ya uyarlanmış dey/dem gibi terimler; bu sonuncusu İngilizce'den gelmektedir ve orada yüzyıllardır cinsiyeti bilinmeyen kişiler için zamir olarak kullanılmaktadır. Bazı kişiler, zamir yerine kendi adlarının kullanılmasını tercih ederler ve bu durumda örneğin adlarının arkasına “zamir yok” ibaresini eklerler.

Örnekler:
Xier/xiem: Xier buraya yeni geldi. Bu, xier’in ofisi.
Hen: Hen buraya yeni geldi. Bu, hen’in ofisi.
Dey/dem: Dey buraya yeni geldi. Bu, onların ofisi.
İsim: Sam buraya yeni geldi. Bu, Sam’in ofisi.

Zamirler genellikle bu metinde olduğu gibi nominatif/datif biçiminde belirtilir ve örneğin e-posta imzalarında veya profil adlarında ismin arkasına eklenir: Sam Müller (xier/xiem).

Günümüzde “queer”, cinsel yönelimi veya cinsiyet kimliği heteronormatif normdan sapan kişilerin kendilerini tanımlamak için sıklıkla kullandıkları bir terimdir. Bu terim, kısmen LSBTIQ* kısaltması gibi topluluğu ifade eden bir genel terim olarak, kısmen de “genderqueer” gibi somut bir tanım olarak kullanılmaktadır. Ayrıca bilimsel bağlamda, genellikle disiplinlerarası ve kesişimsel bir yaklaşımla heteronormatif kalıplaşmış düşünceyi kırmaya çalışan teorileri ve araştırma alanlarını tanımlamak için de kullanılır.

Queer kelimesinin İngilizce’de bir hakaret terimi olarak kökeni olduğu için, LSBTIQ* topluluğunun bazı üyeleri bu terimi, özellikle de başkaları tarafından kendilerine atfedildiğinde, reddetmektedir.

Gökkuşağı ailesi, en az bir ebeveynin eşcinsel, lezbiyen, biseksüel, trans*, inter*, ikili olmayan veya queer olduğu bir ailedir.

Gökkuşağı bayrağı, 1978 yılında San Francisco’da Amerikalı sanatçı Gilbert Baker tarafından, eşcinsel aktivistlerin eylemleri için olumlu bir sembol olması amacıyla tasarlandı. Günümüzde altı renkten oluşan (eskiden sekiz renkten oluşuyordu) bu bayrak, uluslararası LGBTIQ* topluluğunun çeşitliliğinin ve gururunun bir simgesi olarak kabul edilmektedir. Bu nedenle İngilizce’de “pride flag”, yani gurur bayrağı olarak da adlandırılır.

Gökkuşağı bayrağının bir varyasyonu da İlerleme Bayrağı’dır. Bu bayrak, orijinal haliyle 2017 yılında cinsiyet kimliği ikili olmayan grafik tasarımcı Daniel Quasar tarafından tasarlandı. Gökkuşağı bayrağının bilinen şeritlerine ek olarak, bu bayrakta Trans-Pride bayrağının renkleri (açık mavi, pembe ve beyaz) ile bir kahverengi ve bir siyah şerit de yer almaktadır. Bu son iki renk bir yandan BIPoC’yi (Siyah, Yerli ve Renkli İnsanlar) temsil ederken, siyah şerit aynı zamanda AIDS’in sonuçları nedeniyle hayatını kaybedenleri ya da HIV enfeksiyonunun damgasıyla yaşayanları da temsil etmektedir. Güncellenmiş versiyonunda bayrak, ayrıca Inter-Pride bayrağının sembolünü, yani sarı zemin üzerine mor bir halkayı da içermektedir.

Ayrıca, neredeyse her cinsel yönelim ve cinsiyet kimliği için kendine özgü bir Pride bayrağı bulunmaktadır.

Romantik yönelim, bir kişinin duygusal veya romantik olarak hangi cinsiyete ya da cinsiyetlere çekildiğini tanımlar. Bir kişinin romantik yönelimi, cinsel yönelimi ile aynı olabilir, ancak aynı olmak zorunda değildir.

Genel dil kullanımında heteroseksüel, homoseksüel ve biseksüel gibi terimler, romantik ve cinsel yönelimi aynı şekilde tanımlamak için sıklıkla kullanılır. Romantik ve cinsel yönelim birbiriyle örtüşmediğinde, ayrım yapmak amacıyla romantik yönelim için heteroromantik, homoromantik ve biromantik gibi terimler de kullanılır – yani aynı ön ekler, farklı son eklerle.

Genellikle erkeklere ilgi duyan erkekler ve ikili cinsiyet sistemine uymayan kişiler kendilerini eşcinsel olarak tanımlarlar.

Cinsel yönelim, bir kişinin fiziksel veya cinsel olarak hangi cinsiyete ya da hangi cinsiyetlere çekildiğini tanımlar. Bir kişinin cinsel yönelimi, romantik yönelimi ile aynı olabilir, ancak aynı olmak zorunda değildir.

Genel dil kullanımında, heteroseksüel, homoseksüel ve biseksüel gibi terimler, romantik ve cinsel yönelimi aynı anda ifade etmek için sıklıkla kullanılır.

TERF kısaltması İngilizce’den gelmektedir ve “trans-exclusionary radical feminists” (trans* kişileri dışlayan radikal feministler) anlamına gelmektedir. Bu kişiler, ikili cinsiyet sistemine göre sadece iki cinsiyet olduğunu ve bunların fiziksel özellikleriyle birbirinden ayrıldığını savunurlar. TERF’ler özellikle trans-misojendir; trans* kadınları kadın olarak kabul etmeyi reddederler ve kadınlara yönelik alanlardan ve örgütlerden aktif olarak dışlamaya çalışırlar.

Trans*, trans cinsellik veya İngilizce’deki “transgender” terimleri, doğumda kendilerine atanan cinsiyetle özdeşleşmeyen tüm insanları kapsayan genel terimlerdir. Trans* (Latince: öte), bu nedenle cis’in zıttıdır. Trans* bireyler kendilerini erkek veya kadın olarak tanımlayabilirler, ya da ikili cinsiyet sistemine uymayan bir kimlik benimsemiş olabilirler. Buna uygun olarak, trans* sıfatının sonundaki yıldız işareti* de trans* kimliklerin çeşitliliğini ve bunları tanımlayabilecek çeşitli terimleri temsil eder; örneğin, trans cinsiyetli veya transgender gibi.

Transseksüellik ve transseksüel terimleri, tıbbi bağlamda ortaya çıkmış olmaları nedeniyle günümüzde birçok trans* kişi tarafından reddedilmektedir.

Alt çizgi_ (aynı zamanda “cinsiyet uçurumu” olarak da bilinir), yıldız işareti* veya iki nokta üst üste gibi, ikili cinsiyet modelinin ötesindeki tüm cinsiyetleri ve kimlikleri dikkate almak için yer tutucu olarak kullanılır. Böylelikle okuma sırasında sadece iki cinsiyetten fazlası kapsanır. Cinsiyet boşluğu, kelimenin ayrı kısımları arasında kısa bir duraklama yapılarak telaffuz edilir.