Słownik terminów dotyczących różnorodności seksualnej i płciowej

Skrót LSBTIQ* oznacza: lesbijki, gejów, osoby biseksualne, trans*, inter*, niebinarne oraz osoby queer.
Gwiazdka* symbolizuje tutaj wszystkie orientacje seksualne i tożsamości płciowe, które nie są bezpośrednio uwzględnione w skrócie; ma ona zatem na celu uwidocznienie całej różnorodności tożsamości queerowych.
Często zamiast skrótu LSBTIQ* spotyka się również skrót LGBTQI*. Jest to angielska wersja (lesbian, gay, bisexual, trans*, queer, inter*). Powszechne są również inne warianty, częściowo z dodatkowymi literami, takimi jak A oznaczające aseksualność, aromantyczność i brak tożsamości płciowej, lub znakiem plus+ zamiast gwiazdki* na końcu.

Ogólna ustawa o równym traktowaniu (AGG), znana również jako ustawa antydyskryminacyjna, zabrania dyskryminacji ze względu na rasę lub pochodzenie etniczne, płeć, wyznania lub światopoglądu, niepełnosprawności, wieku lub tożsamości seksualnej ze strony podmiotów prywatnych lub w środowisku pracy.

Przedrostek „allo-” (z greckiego „inny”) jest używany jako odpowiednik przedrostka „a-” w terminach „aromantyczny” i „aseksualny” i określa osoby, które zasadniczo odczuwają pociąg seksualny (alloseksualny) lub romantyczny (alloromantyczny) wobec innych ludzi.

Termin „Ally” (ang. sojusznik / osoba wspierająca) odnosi się do osób, które nie należą do grupy marginalizowanej, ale aktywnie angażują się na rzecz jej praw i spraw. Sojusznicy wykorzystują swoją pozycję (i przywileje), aby wspierać sprawy grupy marginalizowanej oraz angażować się na rzecz równości i akceptacji. Oznacza to na przykład, że interweniują, gdy są świadkami dyskryminacji wobec członków tej grupy.

Przedrostek „a-” (z greckiego „nie”) jest stosowany zarówno w kontekście orientacji seksualnej i romantycznej, jak i tożsamości płciowej.
Terminy „aseksualny” i „aromantyczny” opisują zatem osoby, które nie odczuwają żadnego lub odczuwają jedynie niewielkie pociągi seksualne (aseksualne) lub romantyczne (aromantyczne) wobec innych ludzi.
Natomiast „agender” / „bezpłciowy” to tożsamość płciowa opisująca osoby, które nie identyfikują się z żadną płcią lub odrzucają samą koncepcję płci.

„Zachodni model płciowy oparty na podziale na dwie płcie, czyli model dwupłciowy, opiera się na założeniu, że istnieją wyłącznie dwie płcie: „mężczyzna” i „kobieta”, a jedynie mężczyźni i kobiety stanowią normę płciową. Wszystkie inne tożsamości płciowe nie są przy tym brane pod uwagę.
Na podstawie tego założenia istnieją „toalety dla mężczyzn” i „toalety dla kobiet”, „modę damską” i „męską”, „drużyny męskie” i „damskie” w sporcie, które rywalizują również w odrębnych „ligach męskich” i „damskich”. Model binarnej płciowości ma zatem wpływ na wszystkie dziedziny życia społecznego. Osoby, które nie mieszczą się w tym podziale – na przykład osoby inter* i/lub niebinarne – nie mają dostępu do tych wyraźnie rozdzielonych według płci ofert, są pomijane, a tym samym całkowicie wykluczane lub zmuszone do przypisania się do niewłaściwej kategorii.”

Źródło: Netzwerk Geschlechtliche Vielfalt Trans* NRW – Słownik (patrz pasek boczny)

Osoby identyfikujące się jako bi (z łac. „dwa”) odczuwają pociąg do osób różnych płci (co najmniej dwóch).

Cis (z łac. „po tej stronie”) lub osoba cis to przeciwieństwo terminu trans* i odnosi się do osób, które identyfikują się z płcią przypisaną im przy urodzeniu.

Termin „coming-out” (z ang. „ujawnienie się”) określa proces, w którym dana osoba uświadamia sobie swoją orientację seksualną lub tożsamość płciową i zaczyna o tym informować innych. Coming-out jest zazwyczaj procesem trwającym całe życie, który często trzeba powtarzać w nowych środowiskach. W przeciwieństwie do coming-outu jako procesu z własnej woli istnieje pojęcie „outingu”, który jest wymuszany przez osoby trzecie.

Deadname (ang. „martwe imię”) to dawne, porzucone imię. Najczęściej jest to imię nadane przy urodzeniu osobom transpłciowym, które obecnie posługują się nowym imieniem. Używanie deadname’u jest dla tych osób bardzo krzywdzące i dlatego należy go zasadniczo unikać.

Dyskryminacja oznacza nierówne traktowanie osób ze względu na określone cechy, takie jak pochodzenie etniczne lub społeczne, wiek, niepełnosprawność, wyznanie, a także orientacja seksualna i tożsamość płciowa.

Często istnieją specjalne terminy określające konkretne rodzaje dyskryminacji; na przykład transfobia oznacza dyskryminację osób transpłciowych, a homofobia – dyskryminację lesbijek i gejów. W tym kontekście termin „wrogość” jest lepszym wyborem niż „fobia”, ponieważ fobie są diagnozami medycznymi i wiążą się z wynikającym z nich, mimowolnym zachowaniem, a nie – jak w przypadku transfobii itp. – ze świadomym zachowaniem wykluczającym.

Oprócz wpisów dotyczących płci „kobieta” i „mężczyzna” w Niemczech od końca 2018 roku istnieje również wpis „divers”. Nie jest to trzecia płeć, lecz wpis zbiorczy, który ma odzwierciedlać różnorodność płciową wykraczającą poza podział binarny i jest skierowany przede wszystkim do osób inter*. Jednak również osoby trans* i niebinarne mają, pod pewnymi warunkami, możliwość zmiany wpisu dotyczącego płci. Ponadto już od 2013 roku, pod pewnymi warunkami, możliwe jest pozostawienie wpisu dotyczącego płci otwartego.

Termin „diversity” pochodzi z języka angielskiego i oznacza różnorodność.
Zazwyczaj pojęcie różnorodności obejmuje takie cechy, jak pochodzenie etniczne, pochodzenie społeczne, tożsamość płciowa, orientacja seksualna, niepełnosprawność, wiek i wyznanie, przy czym zakres ten można rozszerzyć o wiele innych (indywidualnych) cech.

Zarządzanie różnorodnością (Diversity Management) polega na celowym kształtowaniu różnorodności społecznej i kadrowej w celu eliminacji dyskryminacji oraz zapewnienia równych szans. Różnorodność członków organizacji jest również postrzegana jako potencjał, doceniana i aktywnie wykorzystywana.

Termin „endo” odnosi się do osób, które nie są inter*, czyli których ciała – zgodnie z normami medycznymi – można jednoznacznie zaklasyfikować jako męskie lub żeńskie.

Skróty FINTA (kobiety, osoby inter*, niebinarne, trans* i bezpłciowe) oraz FLINT (kobiety, lesbijki, osoby interseksualne*, niebinarne i transpłciowe) są stosowane w celu wskazania, kto jest mile widziany w przestrzeniach (aktywistycznych) lub na określonych wydarzeniach.

Angielski termin „gender” w dosłownym tłumaczeniu oznacza wprawdzie płeć, jednak w szerszym znaczeniu odnosi się do społecznego wymiaru płci. W języku angielskim rozróżnia się zatem między „gender” – czyli płcią społeczną – a „sex” – płcią biologiczną, którą przypisuje się osobom na podstawie cech fizycznych.

Płeć społeczna obejmuje zarówno tożsamość płciową danej osoby, jak i struktury społeczno-kulturowe, wyobrażenia oraz oczekiwania związane z płcią, na przykład w postaci ról płciowych i stereotypów płciowych.

Tożsamość płciowa danej osoby oznacza, z jaką płcią lub z jakimi płciami osoba ta się identyfikuje. Tożsamość płciowa nie musi przy tym pokrywać się z płcią przypisaną tej osobie przy urodzeniu. Przykładami tożsamości płciowej są: cis, trans*, inter* oraz niebinarna.

Osoby identyfikujące się jako hetero (z greckiego: „nie taki sam”) odczuwają pociąg do osób płci przeciwnej.

W społeczeństwie zachodnim heteroseksualność uznaje się za normę – zob. również hasło „heteronormatywność”. Dlatego termin „heteroseksualność” stosuje się zazwyczaj w odniesieniu do mężczyzn, którzy odczuwają pociąg do kobiet, oraz kobiet, które odczuwają pociąg do mężczyzn.

Heteronormatywność to sposób postrzegania, który uznaje heteroseksualność i binarną tożsamość płciową cis za normę i stanowi częstą przyczynę dyskryminacji osób LSBTIQ*.

Osoby identyfikujące się jako homoseksualne (z greckiego „równe”) odczuwają pociąg do osób tej samej lub podobnej płci. Homoseksualni mężczyźni często określają się mianem „gejów”, a homoseksualne kobiety – mianem „lesbijek”.

Termin „Inter*” (z łac. „między”) odnosi się do osób, których biologiczne cechy płciowe (np. chromosomy lub narządy płciowe) nie odpowiadają medycznym normom jednoznacznie kobiecej lub jednoznacznie męskiej płci. Interpłciowość stanowi spektrum, a gwiazdka* umieszczona po przymiotniku „inter*” symbolizuje zatem różnorodność tożsamości inter* oraz różne terminy, które mogą je opisywać.

„Intersekcjonalność (z ang. intersection = „punkt przecięcia, zbiór wspólny”) oznacza, że różne kategorie społeczne – np. płeć, seksualność, kolor skóry, pochodzenie, religia, wiek, pochodzenie społeczne – są ze sobą powiązane i dlatego nie można ich rozpatrywać w oderwaniu od siebie. Oznacza to, że również różne formy dyskryminacji, takie jak np. rasizm, homofobia i transfobia, są ze sobą powiązane i należy je rozpatrywać w tych kontekstach. W ramach podejścia intersekcjonalnego analizuje się, w jaki sposób różne formy dyskryminacji oddziałują na siebie i jakie między nimi zachodzą interakcje. W końcu każda osoba należy do wielu grup (patrz: wielokrotna przynależność/wielokrotna dyskryminacja), co może prowadzić do wykluczenia lub włączenia społecznego. Terminem oddającym te różne poziomy/wymiarów jest „dyskryminacja wielowymiarowa”.

Źródło: Broszura „Różnorodność seksualna i płciowa w społeczeństwie migracyjnym” (patrz pasek boczny)

Za lesbijki często uznają się kobiety oraz osoby niebinarne, które odczuwają pociąg do kobiet.

Osoby niebinarne to osoby, których tożsamość płciowa odbiega od binarnego systemu płciowego, ponieważ nie identyfikują się one jako mężczyzna lub kobieta, albo identyfikują się w ten sposób tylko częściowo lub sporadycznie. Termin „niebinarny” jest zatem pojęciem nadrzędnym obejmującym różne tożsamości płciowe, takie jak agender (nieprzynależący do żadnej płci) lub genderfluid (zmienna tożsamość płciowa, np. raz kobieca, raz niebinarna itp.).

W przeciwieństwie do coming-outu, outing nie jest procesem dobrowolnym. Ujawnienie czyjejś tożsamości płciowej lub orientacji seksualnej oznacza przekazanie tych informacji innym osobom, zazwyczaj bez zgody osoby, której to dotyczy.

Osoby identyfikujące się jako pan (z greckiego „wszyscy”) odczuwają pociąg do osób wszystkich płci lub też płeć danej osoby nie ma dla nich znaczenia.

Przywileje to korzyści i możliwości, z których korzystają członkowie grupy większościowej, często ze szkodą dla osób marginalizowanych. W związku z tym przywileje stanowią również przeciwieństwo dyskryminacji.
Osoby uprzywilejowane napotykają mniej barier w dostępie do określonych zasobów. Często osoby uprzywilejowane postrzegają swój status jako coś oczywistego i nie są świadome swoich przywilejów ani faktu, że inni ludzie nie mają automatycznie takich samych korzyści i szans.
Przykładem przywileju jest małżeństwo, ponieważ dla osób heteroseksualnych jest to zazwyczaj oczywista możliwość, podczas gdy dla wielu członków społeczności LGBTIQ* w Niemczech stało się opcją dopiero od 2017 roku, a w wielu krajach zawarcie małżeństwa przez pary tej samej płci nadal nie jest możliwe.

Gdy w kontekście różnorodności mowa jest o zaimkach, chodzi o te krótkie słowa, których używa się w celu odniesienia się do osób trzecich. W języku niemieckim są to zazwyczaj dwa zaimki binarne: „sie/ihr” i „er/ihm”. Ponadto istnieje wprawdzie jeszcze zaimek neutralny lub rzeczowy „es/ihm”, którego niektóre osoby niebinarne używają również do określenia siebie, jednak w powszechnym języku odnosi się on głównie do rzeczy i nie powinien być stosowany jako określenie osób trzecich. Dlatego wiele osób niebinarnych posługuje się tak zwanymi neopronomenami (neo = łac. nowy), które odzwierciedlają tożsamości płciowe wykraczające poza opcje binarne „sie/ihr” i „er/ihm”.

Do bardziej rozpowszechnionych niemieckich neopronomenów należą „sier/siem” i „xier/xiem”, zapożyczone ze szwedzkiego „hen”, a także „they/them, a także zgermanizowane dey/dem, które pochodzi z języka angielskiego i jest tam od wieków używane jako zaimek w odniesieniu do osób, których płeć jest nieznana. Niektóre osoby wolą, aby zamiast zaimków używano ich imienia, i w takim przypadku dodają na przykład za swoim imieniem dopisek „bez zaimka”.

Przykłady:
Xier/xiem: Xier jest tu nowy. To jest xier biuro.
Hen: Hen jest tu nowy. To jest biuro Hena.
Dey/dem: Dey jest tu nowy. To jest biuro Dey.
Imię: Sam jest tu nowy. To jest biuro Sama.

Zaimki są często podawane w formacie mianownik/celownik, tak jak w niniejszym tekście, i umieszczane na przykład w podpisach e-mailowych lub nazwach profili po imieniu: Sam Müller (xier/xiem).

Termin „queer” jest obecnie często stosowany jako określenie przez osoby, których orientacja seksualna lub tożsamość płciowa odbiegają od normy heteronormatywnej. Termin ten jest częściowo stosowany jako skrót LSBTIQ* – jako zbiorcze określenie społeczności, a częściowo również jako konkretny opis, np. „genderqueer”. Ponadto termin ten jest stosowany w kontekście naukowym do określenia teorii i kierunków badań, które często w sposób interdyscyplinarny i intersekcjonalny próbują przełamać heteronormatywne schematy myślenia.

Ponieważ słowo „queer” ma swoje korzenie jako obelga w języku angielskim, niektórzy członkowie społeczności LSBTIQ* odrzucają jednak ten termin, zwłaszcza gdy jest on stosowany przez osoby postronne.

Rodzina tęczowa to rodzina, w której co najmniej jedno z rodziców jest gejem, lesbijką, osobą biseksualną, trans*, inter*, niebinarną lub queer.

Tęczowa flaga została zaprojektowana w 1978 roku w San Francisco przez amerykańskiego artystę Gilberta Bakera, aby aktywiści gejowscy mieli pozytywny symbol swoich działań. Dzięki sześciu kolorom (wcześniej było ich osiem) jest ona uznawana za symbol różnorodności i dumy międzynarodowej społeczności LGBTIQ*. W związku z tym w języku angielskim nazywana jest ona również „pride flag”, czyli flagą dumy.

Jedną z odmian flagi tęczowej jest flaga Progress. W swojej pierwotnej formie została ona zaprojektowana w 2017 roku przez niebinarną projektantkę graficzną Daniel Quasar. Oprócz znanych pasów flagi tęczowej zawiera ona również kolory flagi Trans-Pride (jasnoniebieski, różowy i biały), a także brązowy i czarny pas. Te ostatnie symbolizują z jednej strony społeczność BIPoC (Black, Indigenous and People of Color), jednak brązowy pasek ma również reprezentować wszystkich, którzy zmarli w wyniku AIDS lub żyją z piętnem zakażenia wirusem HIV. W swojej zaktualizowanej wersji flaga zawiera również symbol flagi Inter-Pride – fioletowy pierścień na żółtym tle.

Ponadto dla niemal każdej orientacji seksualnej i tożsamości płciowej istnieje osobna flaga Pride.

Orientacja romantyczna określa, do której płci lub do których płci dana osoba odczuwa pociąg emocjonalny lub romantyczny. Orientacja romantyczna danej osoby może, ale nie musi pokrywać się z jej orientacją seksualną.

W języku potocznym terminy takie jak heteroseksualny, homoseksualny i biseksualny są często używane do opisania zarówno orientacji romantycznej, jak i seksualnej. Jeśli orientacja romantyczna i seksualna nie pokrywają się, w celu rozróżnienia w odniesieniu do tej pierwszej stosuje się również terminy takie jak heteroromantyczny, homoromantyczny i biromantyczny – czyli te same przedrostki z innym końcówką.

Za gejów często określają się mężczyźni oraz osoby niebinarne, które odczuwają pociąg do mężczyzn.

Orientacja seksualna określa, do której płci lub do których płci dana osoba odczuwa pociąg fizyczny lub seksualny. Orientacja seksualna danej osoby może, ale nie musi pokrywać się z jej orientacją romantyczną.

W języku potocznym terminy takie jak hetero-, homo- i biseksualizm są często używane w odniesieniu zarówno do orientacji romantycznej, jak i seksualnej.

Skrót TERF pochodzi z języka angielskiego i oznacza „trans-exclusionary radical feminists”, czyli radykalne feministki wykluczające osoby trans*. Uważają one, że istnieją tylko dwie płcie, które różnią się od siebie cechami fizycznymi, zgodnie z binarnym systemem płciowym. TERF-y są przede wszystkim trans-mizoginiczne, odmawiają uznania kobiet trans* za kobiety i aktywnie starają się wykluczać je z przestrzeni i organizacji przeznaczonych dla kobiet.

Terminy „trans*”, „transpłciowość” lub angielskie „transgender” są pojęciami nadrzędnymi obejmującymi wszystkie osoby, które nie identyfikują się z płcią przypisaną im przy urodzeniu. Termin „trans*” (z łac. „poza”) stanowi zatem przeciwieństwo terminu „cis”. Osoby trans* mogą identyfikować się jako mężczyźni lub kobiety, a także jako osoby niebinarne. W związku z tym gwiazdka* umieszczona po przymiotniku „trans*” symbolizuje również różnorodność tożsamości trans* oraz różne terminy, które mogą je opisywać, takie jak na przykład „transpłciowy” lub „transgender”.

Terminy „transseksualizm” i „transseksualny”, ze względu na swoje medyczne pochodzenie, są obecnie odrzucane przez wiele osób trans*.

Podkreślenie_ (zwane również „gender-gap”) jest stosowane podobnie jak gwiazdka* czy dwukropek: jako symbol zastępczy, mający na celu uwzględnienie wszystkich płci i tożsamości wykraczających poza binarny model płciowy. Dzięki temu podczas czytania uwzględniane są nie tylko dwie płcie. Gender-gap wymawia się, robiąc krótką pauzę między poszczególnymi częściami słowa.