Demokracja zaczyna się w rodzinie

Kathrin Fehse: Działanie demokratyczne zaczyna się na długo przed pierwszymi wyborami. Dzieci rozwijają niezbędne do tego kompetencje przede wszystkim poprzez doświadczenia z życia codziennego. Obejmuje to między innymi umiejętność wyrażania własnego zdania, słuchania innych, szanowania różnych punktów widzenia oraz konstruktywnego rozwiązywania konfliktów.

Równie ważne są empatia, poczucie odpowiedzialności oraz zrozumienie, że decyzje można negocjować i że nie zawsze wszystkie życzenia mogą zostać spełnione jednocześnie. Dzieci i młodzież powinny doświadczyć, że ich głos ma znaczenie i że dzięki swoim pomysłom mogą coś zmienić. To doświadczenie poczucia własnej skuteczności wzmacnia zainteresowanie polityką i stanowi kluczową podstawę dla późniejszego udziału w życiu społecznym.

Edukacja demokratyczna oznacza jednak coś więcej niż tylko rozwijanie poszczególnych umiejętności. Pomaga ona dzieciom zrozumieć zależności społeczne, poznać i bronić wartości demokratycznych, a także osadzić własne doświadczenia związane z uczestnictwem w odpowiednim kontekście. Edukacja demokratyczna wzmacnia zatem nie tylko kompetencje, ale także postawy i orientacje, które mają decydujące znaczenie dla demokratycznego współżycia społecznego.

Przede wszystkim poprzez dawanie dobrego przykładu. Dzieci uczą się mniej dzięki wyjaśnieniom, a bardziej poprzez to, czego doświadczają na co dzień. Gdy rodzice słuchają, traktują inne opinie poważnie i rozstrzygają konflikty z szacunkiem, dzieci w praktyczny sposób dowiadują się, jak funkcjonuje demokratyczne współżycie społeczne. 

Szczególnie ważne jest regularne pytanie dzieci o ich zdanie, poważne traktowanie ich punktów widzenia oraz angażowanie ich w podejmowanie decyzji. Nie chodzi tu o to, by dzieci zawsze mogły decydować. Kluczowe znaczenie ma jasne przekazanie przez rodziców, kiedy możliwe jest rzeczywiste współdecydowanie, a kiedy to oni sami muszą podjąć decyzję ze względu na spoczywającą na nich odpowiedzialność. 

Również rozmowy na temat uczciwości, sprawiedliwości lub aktualnych kwestii z życia codziennego wzmacniają wartości i kompetencje demokratyczne. W ten sposób dzieci uczą się formułować własne stanowiska, uwzględniając jednocześnie potrzeby innych.

Kluczowe znaczenie ma tutaj postawa dorosłych, polegająca na wierze w możliwości dzieci. Dzieci codziennie stykają się z tematami politycznymi. Są częścią naszego społeczeństwa i chcą oraz potrafią aktywnie współtworzyć politykę i demokrację. Już w wieku szkolnym wykazują wyraźne zainteresowanie kwestiami politycznymi i społecznymi oraz aktywnie zajmują się tematami związanymi z współżyciem społecznym. Badania pokazują, że dysponują one wiedzą polityczną, zainteresowaniami i orientacjami oraz uważnie śledzą zagadnienia społeczne. Dostrzegają niesprawiedliwości, dyskutują na temat zasad i wypracowują własne wyobrażenia o tym, jak powinno być zorganizowane wspólne życie.

Edukacja demokratyczna nie wymaga dodatkowych zajęć – odbywa się przecież każdego dnia. Już przy takich pytaniach jak „Co dzisiaj zjemy?”, „Co robimy w weekend?” czy „Jakie zasady są nam potrzebne do wspólnego życia?”, dzieci mogą współdecydować. 

Szczególnie cenne są sytuacje, w których zderzają się różne interesy. Kiedy rodziny wspólnie poszukują rozwiązań lub wypracowują kompromisy, dzieci uczą się bronić własnych pragnień, a jednocześnie uwzględniać potrzeby innych. Konflikty stanowią idealną okazję do nauki.

W przypadku starszych dzieci i młodzieży pomocne mogą być również rady rodzinne lub regularne spotkania dyskusyjne. Podczas nich wspólnie omawia się decyzje, wysłuchuje różnych opinii i dyskutuje na tematy dotyczące rodziny. W ten sposób demokracja staje się bezpośrednim doświadczeniem. 

Przede wszystkim jednak należy poważnie traktować pytania i tematy poruszane przez młodych ludzi. Oznacza to podejmowanie ich spraw i wspólne nawiązywanie powiązań z kwestiami społecznymi i politycznymi. Dzieci bardzo uważnie obserwują, czy ich opinie naprawdę się liczą, czy też ich udział ma charakter wyłącznie symboliczny. Słuchają rozmów dorosłych z sąsiadką lub obserwują dyskusje przy kolacji. Te codzienne doświadczenia stanowią ważny punkt wyjścia do nauki o demokracji. W naszym narzędziu do refleksji nad edukacją demokratyczną regularnie pokazujemy, w jaki sposób możemy stworzyć młodym ludziom przestrzeń do tego typu działań, a jednocześnie jak omówić z dziećmi aktualne zagadnienia i debaty społeczne. 

Młodzież ma dziś wiele możliwości zaangażowania się. Może angażować się w pracach parlamentów młodzieżowych, samorządów uczniowskich lub w ramach gminnych form uczestnictwa. Również stowarzyszenia, inicjatywy, organizacje młodzieżowe czy projekty wolontariackie oferują przestrzeń do przejmowania odpowiedzialności i współtworzenia zmian.

Ponadto wielu młodych ludzi angażuje się w sprawy, które dotyczą ich bezpośrednio, takie jak ochrona klimatu, sprawiedliwość społeczna, różnorodność czy kształtowanie swojej szkoły i otoczenia, w którym mieszkają. Udział w życiu politycznym nie zaczyna się dopiero w partiach politycznych czy parlamentach. Ma on miejsce wszędzie tam, gdzie młodzi ludzie przedstawiają swoje postulaty i chcą wspólnie z innymi coś zmienić.

Ważne jest, aby młodzież doświadczała, że jej zaangażowanie może przynosić efekty, a jej punkt widzenia jest traktowany poważnie.

Dobrym punktem wyjścia są często szkoły, ośrodki młodzieżowe lub lokalne stowarzyszenia. Można tam zazwyczaj uzyskać informacje na temat projektów partycypacyjnych, wolontariatu, parlamentów młodzieżowych lub możliwości zaangażowania się w życie gminy. 

Również specjaliści ds. pracy z młodzieżą, nauczyciele oraz pracownicy socjalni mogą pomóc dzieciom i młodzieży w znalezieniu odpowiednich ofert. Wiele gmin dysponuje ponadto biurami ds. dzieci i młodzieży lub punktami ds. partycypacji, które w sposób ukierunkowany informują o możliwościach współdecydowania. Odpowiednimi punktami kontaktowymi są również miejskie i powiatowe stowarzyszenia młodzieżowe.

Ważne jest następujące przesłanie: nikt nie musi od razu obejmować wysokiego stanowiska politycznego. Często udział w życiu społecznym zaczyna się od małych kroków, na przykład od pomysłu dotyczącego szkoły, projektu w dzielnicy lub zaangażowania w stowarzyszeniu. Decydujące znaczenie ma zrobienie pierwszego kroku i zdobycie doświadczenia: mój głos ma znaczenie.