Urlop macierzyński

W tym szczególnym okresie praca nie powinna stanowić zagrożenia ani obciążenia. Przepisy prawne pomagają zapobiegać dyskryminacji, zagrożeniom oraz szkodom dla zdrowia (przyszłych) matek i dzieci. Prawo chroni również przed utratą miejsca pracy i spadkiem dochodów w trakcie ciąży oraz po jej zakończeniu. 

Ustawa o ochronie macierzyństwa reguluje między innymi:

• Ochrona zdrowia w miejscu pracy
• Szczególna ochrona przed wypowiedzeniem
• Zakaz zatrudnienia w tygodniach poprzedzających poród oraz następujących po nim
• Zapewnienie dochodów w okresie obowiązywania zakazu pracy

Przepisy ustawy o ochronie macierzyństwa mają zastosowanie do:

• pracownice zatrudnione w pełnym i niepełnym wymiarze godzin oraz w ramach pracy dorywczej
• Kobiety uczestniczące w szkoleniach zawodowych organizowanych przez przedsiębiorstwa oraz stażystki
• Kobiety z niepełnosprawnościami pracujące w warsztatach dla osób niepełnosprawnych
• pracownice organizacji pomocy rozwojowej
• Kobiety uczestniczące w młodzieżowej lub federalnej służbie wolontariackiej
• Kobiety wykonujące pracę na dom
• Osoby prowadzące działalność na własny rachunek, których sytuacja ekonomiczna jest uzależniona od zleceniodawcy
• uczennice i studentki, o ile miejsce, czas i przebieg kształcenia są obowiązkowo określone

Urlop macierzyński dla urzędniczek, sędzin i żołnierek regulują odrębne przepisy prawne.

Okres ochrony macierzyńskiej rozpoczyna się z chwilą zajścia w ciążę. Obowiązuje on do momentu porodu i zakończenia okresu karmienia piersią.

Nasza rada: Aby Państwa pracodawca mógł niezwłocznie wprowadzić niezbędne środki ochronne, należy zgłosić ciążę jak najwcześniej. Oczywiście to Pani/Pan samodzielnie decyduje, kiedy uzna Pani/Pan za najbardziej odpowiedni moment na poinformowanie o tym swojej przełożonej lub przełożonego.

Ciężkie fizycznie lub zagrażające zdrowiu prace nie są odpowiednie dla Pani jako kobiety w ciąży. W tym zakresie obowiązują szczególne ograniczenia. W ten sposób przepisy dotyczące ochrony macierzyństwa mają na celu ułatwienie Pani, jako przyszłej matce, pogodzenie wykonywanych obowiązków ze szczególnymi wymaganiami związanymi z ciążą. 

Pracodawca ma obowiązek określić dla każdego rodzaju pracy potencjalne zagrożenia pod względem charakteru, zakresu i czasu trwania. Niezależnie od tego, czy pracownica jest aktualnie w ciąży, czy nie, należy przy tym uwzględnić również zagrożenia, na które może być narażona kobieta w ciąży lub karmiąca piersią, a także jej (nienarodzone) dziecko. Jest to tzw. ogólna ocena ryzyka.

Gdy tylko pracodawca dowie się, że jest Pani w ciąży lub karmi piersią, musi ponownie dokładnie przeanalizować sytuację. Musi zapewnić, aby nie było zagrożenia dla Pani zdrowia ani zdrowia Pani (nienarodzonego) dziecka. Dopiero po ustaleniu indywidualnych środków ochronnych i wykluczeniu tzw. zagrożeń nieuzasadnionych mogą Panią nadal zatrudniać. Jest to indywidualna ocena ryzyka. 

Jeżeli w ramach oceny ryzyka stwierdzone zostaną zagrożenia, których nie można wyeliminować, Państwa pracodawca ma obowiązek wprowadzić środki ochronne zgodnie z ustaloną kolejnością priorytetów oraz zadbać o ich konsekwentne przestrzeganie:

1. Przebudowa Państwa stanowiska pracy

2. Zmiana stanowiska pracy lub przeniesienie na inne, odpowiednie stanowisko

3. Zakaz zatrudnienia w zakładzie

• Pracodawca ma obowiązek zwolnić Panią z pracy na czas badań profilaktycznych w trakcie ciąży oraz niektórych badań po porodzie, o ile nie ma możliwości umówienia wizyty poza godzinami pracy.
• Praca niebezpieczna, zmiany nocne, praca akordowa oraz praca przy taśmie produkcyjnej są dla Pani zabronione.
• W kwestii ustalania godzin pracy przysługuje Pani częściowo ustawowe prawo do współdecydowania. W związku z tym praca w niedziele i święta, a także praca do godziny 22:00, są dla Pani – jako kobiety w ciąży i karmiącej piersią – dozwolone wyłącznie pod warunkiem wyrażenia przez Panią wyraźnej zgody. Praca po godz. 22:00 jest zasadniczo zabroniona.
• Jej maksymalny czas pracy nie może przekraczać 8,5 godziny dziennie ani 90 godzin w ciągu podwójnego tygodnia.
• Po zakończeniu czasu pracy należy zapewnić Pani nieprzerwany czas odpoczynku trwający co najmniej 11 godzin.
• Pracodawca ma obowiązek zadbać o to, aby w razie potrzeby mogła Pani w dowolnym momencie na krótko przerwać pracę w trakcie ciąży. Należy zapewnić miejsce do odpoczynku na czas przerw i przerw w pracy.
• Jeśli karmi Pani piersią w miejscu pracy, przysługuje Pani przez pierwsze 12 miesięcy ustawowy czas na karmienie piersią (zwolnienie z pracy), który nie jest wliczany do czasu pracy ani nie powoduje utraty wynagrodzenia. Czas przeznaczony na karmienie piersią musi wynosić co najmniej pół godziny dwa razy dziennie lub godzinę raz dziennie. Ograniczenie czasowe nie ma jednak zastosowania w przypadku ochrony zdrowia. W związku z tym pracodawca musi zapewnić, nawet w przypadku karmienia piersią trwającego dłużej niż 12 miesięcy, aby charakter wykonywanej przez Panią pracy nie stwarzał zagrożenia dla zdrowia Pani i Pani dziecka.
• Należy Pani zaproponować z wyprzedzeniem rozmowę na temat dostosowania warunków pracy.

Od początku ciąży do upływu 4 miesięcy po porodzie pracodawca nie może wypowiedzieć umowy o pracę. Jeśli następnie wejdą Państwo w okres urlopu rodzicielskiego, w tym czasie również nie mogą Państwo zostać zwolnieni. Wyjątki mają miejsce jedynie w nielicznych przypadkach, na przykład w przypadku zamknięcia zakładu. Wówczas pracodawca musi złożyć wniosek do właściwego urzędu okręgowego.

Ochrona przed wypowiedzeniem ma zastosowanie, jeśli pracodawca wie o ciąży lub zostanie o niej poinformowany w ciągu 2 tygodni od doręczenia wypowiedzenia.

Ma Pani jednak prawo do rozwiązania stosunku pracy w dowolnym momencie.

W okresie ustawowego urlopu macierzyńskiego obowiązuje Pani zasadniczy zakaz wykonywania pracy. 

• Okres urlopu macierzyńskiego rozpoczyna się 6 tygodni przed przewidywanym terminem porodu. W tym okresie nie wolno Pani wykonywać pracy. Wyjątek stanowi sytuacja, w której wyraźnie wyrazi Pani zgodę na wykonywanie pracy. Oświadczenie to mogą Pani w każdej chwili odwołać.
• Okres urlopu macierzyńskiego kończy się 8 tygodni po porodzie. W przypadku porodu przedwczesnego lub wielokrotnego okres ochrony macierzyńskiej przedłuża się do 12 tygodni po porodzie. Dotyczy to również sytuacji, gdy przed upływem 8 tygodni u noworodka stwierdzono niepełnosprawność i złożono wniosek o przedłużenie okresu ochrony.
• Obowiązują szczególne przepisy dotyczące takich sytuacji, jak poronienie, urodzenie martwego dziecka lub przerwanie ciąży. W tym zakresie prosimy zapoznać się z informacjami „Utrata dziecka w wyniku poronienia, przedwczesnego porodu lub wczesnej śmierci”.

Po zakończeniu okresu urlopu macierzyńskiego mogą Państwo powrócić do poprzedniego zatrudnienia lub bezpośrednio skorzystać z urlop rodzicielski.

Poronienie stanowi dla kobiet, które go doświadczyły, trudne przeżycie zarówno pod względem fizycznym, jak i psychicznym. Aby zapewnić im czas na regenerację, 1 czerwca 2025 r. weszły w życie zmiany w ustawie o ochronie macierzyństwa. Przewidują one stopniowy okres ochrony w zależności od momentu wystąpienia poronienia. 

Im bardziej zaawansowana była ciąża, tym dłuższy jest okres uprawniający do urlopu macierzyńskiego:

• W przypadku poronienia od 13. tygodnia ciąży: do 2 tygodni urlopu macierzyńskiego
• W przypadku poronienia od 17. tygodnia ciąży: do 6 tygodni urlopu macierzyńskiego
• W przypadku poronienia od 20. tygodnia ciąży: do 8 tygodni urlopu macierzyńskiego

W trakcie trwania tych okresów ochronnych kobiety zasadniczo nie mogą być zatrudniane. Wyjątek jest dopuszczalny, jeśli dana kobieta wyraźnie wyrazi zgodę na podjęcie pracy.