Chwila wytchnienia dla młodych opiekunów

Gisa Wesche: W naszej pracy termin „Young Carer” chętnie tłumaczymy jako „młodzi opiekunowie”, ponieważ to określenie uwzględnia również wymiar emocjonalny. Wiele dzieci i młodzieży, których rodzic lub rodzeństwo jest chore, często wykonuje bowiem większość codziennych obowiązków rodzinnych: robią zakupy, dbają o to, by lodówka była zaopatrzona, odwożą rodzeństwo do szkoły lub towarzyszą bliskim podczas wizyt lekarskich, czasami również w celu pełnienia roli tłumacza. 

Z naszego doświadczenia wynika jednak, że wszystkich młodych opiekunów łączy to, iż borykają się oni z wieloma osobistymi obawami, na przykład: „Co przyniesie przyszłość?”, „Czy choroba zagraża życiu?” lub „Dlaczego moja mama straciła radość życia?”. W zależności od sytuacji rodzinnej są to poważne wyzwania, które wiążą się z dużą odpowiedzialnością, a często także z ogromnym obciążeniem.

Jedną z przyczyn jest to, że zazwyczaj ani dzieci i młodzież, ani ich rodzice nie mają pojęcia, na czym polega rola młodego opiekuna – lub w ogóle nie wiedzą, że taka dynamika rodzinna w ogóle istnieje. Dziecko początkowo postrzega swoją sytuację rodzinną jako coś „normalnego”, przez co trudno mu ją zaklasyfikować lub poddać w wątpliwość. Podobnie często wygląda sytuacja rodziców: znajdują się oni w tej wyjątkowej sytuacji, która jednocześnie krok po kroku staje się normą. Dodatkowo sytuację tę często pogłębia fakt, że rodziny popadają również w pewną izolację społeczną. W związku z tym brakuje im punktu odniesienia do innych realiów życia, który mógłby pomóc w lepszym zrozumieniu własnej sytuacji. 

W naszej pracy z młodszymi opiekunami często obserwujemy, że świadome utożsamienie się z tą rolą następuje dopiero w młodym wieku dorosłym, z perspektywy czasu. Wtedy wiele spraw zyskuje nowe znaczenie i wymaga przetworzenia. Dlatego też istotne jest lepsze edukowanie społeczeństwa oraz zwiększenie widoczności tego tematu, aby więcej dotkniętych tym problemem rodzin mogło uzyskać wsparcie na wcześniejszym etapie.

W większości przypadków dzieci i młodzież wymagające pomocy są kierowane do nas – przede wszystkim za pośrednictwem szkolnej służby socjalnej. Dysponujemy jednak obecnie rozległą siecią kontaktów i utrzymujemy ścisłą współpracę m.in. z oddziałem psychiatrii dziecięcej i młodzieżowej, urzędem ds. młodzieży oraz różnymi ośrodkami doradczymi, a także z lekarzami. 

Rzadziej zdarza się, że rodziny zwracają się do nas bezpośrednio, ale taka możliwość również istnieje. Mieliśmy na przykład przypadek rodziny, w której zachorowało rodzeństwo. Rodzice z własnej inicjatywy zapytali w klinice, czy istnieją możliwości wsparcia dla zdrowego rodzeństwa, a klinika zwróciła ich uwagę na naszą ofertę.

Nasza podstawowa oferta dla młodych opiekunów obejmuje odbywające się co dwa tygodnie zajęcia grupowe dla dzieci i młodzieży. Oferujemy również program wakacyjny. Równolegle zapewniamy rodzinom wsparcie doradcze. Nasza oferta doradcza skierowana jest również do młodzieży i młodych dorosłych w wieku od 18 lat. Często jednak chodzi raczej o wsparcie w procesie identyfikacji roli młodego opiekuna, skierowanie do odpowiedniej placówki terapeutycznej lub pomoc w wkroczeniu na drogę samodzielności.

Spotkania grupy Young Carer odbywają się co dwa tygodnie i trwają dwie godziny w stałym gronie. Obecnie w naszej grupie uczestniczy 10 dzieci w wieku od 8 do 12 lat. Głównym celem tej inicjatywy jest przede wszystkim wyrwanie dzieci z izolacji oraz zapewnienie im miejsca, w którym mogą czerpać radość i odczuwać ulgę. Spotkania te dają dzieciom możliwość nawiązania nowych kontaktów z osobami znajdującymi się w podobnej sytuacji.

Ważną zasadą obowiązującą w grupie jest to, że nikt nie musi opowiadać o swojej chorobie ani sytuacji rodzinnej. Jeśli z własnej inicjatywy zechcą Państwo o tym porozmawiać, mogą Państwo to zrobić, pobudzając dyskusję w grupie i czerpiąc z niej korzyści. Świadomość, że wszyscy obecni tutaj w jakiś sposób doświadczają w domu takiej samej sytuacji jak oni sami, stanowi dla nich ogromne źródło ulgi. 

Na początek zawsze proponujemy temat do krótkiej dyskusji: rozmawiamy na przykład o przyjaźniach, prawach dziecka, marzeniach, własnej przyszłości lub radzeniu sobie ze stresem. Następnie organizujemy „zabawy”. Piekujemy, wykonujemy prace plastyczne, gramy w gry – zawsze w zależności od tego, czego dzieci życzyły sobie podczas ostatniego spotkania. Spotkanie kończy się rundą podsumowującą, podczas której każde dziecko może opowiedzieć, jak się w danej chwili czuje, a także nawiązujemy do tematu sesji grupowej.

Zazwyczaj budowanie zaufania zajmuje trochę czasu. Jednak wyraźnie zauważamy, że na przykład nawet dzieci szczególnie obciążone emocjonalnie lub zamknięte w sobie coraz bardziej się otwierają, im lepiej poznają nas i siebie nawzajem.

W czasie wakacji co tydzień organizujemy całodniowe zajęcia, na przykład wycieczki do parków rozrywki, ogrodów zoologicznych, wspólną grę w minigolfa, malowanie ceramiki i tym podobne. Niektóre dzieci dzięki tym zajęciom wakacyjnym faktycznie po raz pierwszy opuszczają miasto i traktują to jak wakacje. Pokazuje to, że właśnie okres wakacji jest szczególnie trudnym czasem dla rodzin, w których ktoś jest chory. Zazwyczaj i tak panuje już duże obciążenie, a do tego dochodzi brak opieki w czasie trwania roku szkolnego. Ponadto rodzice często nie dysponują dodatkowymi możliwościami, aby zaplanować dla swojego dziecka specjalne zajęcia rekreacyjne.

O sukcesie decyduje wiele drobnych rzeczy. Wiele dzieci przychodzi na nasze spotkanie grupowe bezpośrednio ze szkoły z otwartym programem całodziennym, a zatem jest to dla nich rzeczywiście bardzo, bardzo intensywny dzień. Tym bardziej cieszy nas, gdy podczas naszej porannej rundy na pytanie „Jak się teraz czuję?” pada odpowiedź: „Dzisiaj jestem radosny, ponieważ mogę tu być i cały dzień nie mogłem się tego doczekać”. Na przykład podczas ferii wielkanocnych wybraliśmy się razem do parku rozrywki, a jedno z dzieci powiedziało: „To był najpiękniejszy dzień w moim życiu”. Większość dzieci nie mówi jednak zbyt wiele, po prostu są obecne i wydają się bardzo zadowolone.

Otrzymujemy również pozytywne opinie od rodziców. Podczas ostatniej akcji wakacyjnej jedna z matek powiedziała, jak bardzo cieszy się na ten dzień: „Moje dzieci będą szczęśliwe, a ja będę mogła choć raz w pełni poświęcić jeden dzień na odpoczynek”. Mamy rodziców, których dziecko ma chore rodzeństwo, i którzy odczuwają ulgę, że drugie dziecko znajduje u nas własną przestrzeń, w której jest dostrzegane jako osobność i może wsłuchać się w siebie, aby zrozumieć, czego właśnie potrzebuje. W innym przypadku niezwykle ucieszyła nas informacja, że relacja między rodzicami a dzieckiem ponownie stała się bliższa od czasu uczestnictwa w programie obejmującym doradztwo.

Niezwykle ważne jest myślenie w sposób bardzo praktyczny:

• Czego potrzebują dzieci, aby czuć się dobrze?
• Jakie mogą być codzienne przeszkody? Jak możemy je pokonać?
• Jak możemy maksymalnie ułatwić rodzinom udział w zajęciach? 

Często na przykład dzwonimy, przypominamy o terminach i pytamy, czy dziecko przyjdzie na spotkanie grupowe.

Kiedy dzieci do nas przychodzą, najpierw otrzymują mały poczęstunek. Często przychodzą przecież prosto ze szkoły całodziennej i powinny czuć się tu troskliwie otoczone opieką.

Ponadto pół roku temu uruchomiliśmy usługę transportową, ponieważ zauważyliśmy, że wiele dzieci nie mogło regularnie uczestniczyć w spotkaniach grupowych, ponieważ ze względu na sytuację rodzinną nie miały nikogo, kto mógłby je zawieźć i odebrać. Większość rodzin ma wypełniony po brzegi harmonogram dnia – nieustanne balansowanie między terminami a obowiązkami.

Wszystkie nasze oferty są zresztą bezpłatne dla dzieci i rodzin – w tym również usługa transportowa.

Ponieważ postrzegamy szkoły jako kluczowe miejsca rozpoznawania trudnych sytuacji, w jakich znajdują się dzieci i młodzież, pierwszym ważnym krokiem było dla nas zaprezentowanie naszej oferty podczas spotkań zespołów ds. pracy socjalnej w szkołach. W ten sposób docieramy już do wielu specjalistów, a z niektórymi szkołami nawiązaliśmy ścisłą współpracę.

Obecnie organizujemy również cykliczne warsztaty w dwóch gimnazjach. Prowadzimy tam całą lekcję i nawiązujemy bezpośredni kontakt z uczniami oraz nauczycielami. Podczas ćwiczeń praktycznych dzieci doświadczają, jak to jest, gdy trzeba jednocześnie radzić sobie z wieloma zadaniami. W ten sposób rozwijają one zrozumienie dla tego, jak może wyglądać sytuacja ich koleżanek i kolegów, w których rodzinie ktoś zachorował. Dla dzieci i młodzieży dotkniętych tą sytuacją taka edukacja może stanowić pierwszy krok w kierunku refleksji nad pełnionymi rolami oraz dostęp do naszej oferty. 

O tym, jak ważna jest ta praca edukacyjna, świadczy przykład z naszej praktyki. Nauczycielka opowiedziała nam na przykład, że po uczestnictwie w naszej sesji informacyjnej od razu przyszły jej na myśl trzy dzieci z jej klasy, których dotyczy ten temat. Takie momenty olśnienia jasno pokazują, jak duże jest zapotrzebowanie na informacje.

Naszym celem jest, aby dzieci dotknięte tą sytuacją w klasie rozpoznały w niej siebie i znalazły odwagę, by skorzystać ze wsparcia.

Tak, jest to rzeczywiście trudna sytuacja i nie da się na nią udzielić ogólnej odpowiedzi. Ważnym pierwszym krokiem jest uświadomienie sobie, że dziecko najprawdopodobniej postrzega swoją obecną sytuację jako normalną. Często nie doszło jeszcze do żadnej refleksyjnej analizy sytuacji. To, czy i w jaki sposób poruszyć ten temat, zależy ponadto w dużym stopniu od wieku dziecka. Im młodsze są dzieci, tym bardziej wskazana jest rozmowa z rodzicami. W przypadku młodzieży można faktycznie od razu przejść do bezpośredniej rozmowy, co jednak nie wyklucza nawiązania kontaktu również z rodzicami.

Pomocne są delikatne wprowadzenia, na przykład: „Zauważyłem to i tamto i wiem, że istnieje pomoc w tej sprawie”. Lub: „Możemy wspólnie zastanowić się, co mogłoby Panu/Pani pomóc”. Ważne jest przy tym, aby zachować obiektywizm i nie formułować oskarżeń ani zarzutów.

Z tego powodu, w razie niepewności dotyczącej właśnie tej kwestii, zalecamy zasięgnięcie porady: chętnie u nas lub w innych ośrodkach doradczych. Wówczas będziemy mogli wspólnie zastanowić się, w jaki sposób można poruszyć tę kwestię w sposób taktowny.

Naszym największym pragnieniem jest zapewnienie finansowania. Wsparcie finansowe ma bowiem zasadnicze znaczenie dla zapewnienia dzieciom i młodzieży perspektyw również w dłuższej perspektywie. Obecnie mamy szczęście, że otrzymujemy wsparcie od organizacji Aktion Mensch oraz fundacji Diamant-Software z Bielefeld.

Z punktu widzenia strukturalnego pilnym pragnieniem jest ustanowienie – podobnie jak w przypadku osób dorosłych – prawnego uprawnienia do wsparcia dla nieletnich członków rodziny. 

Ogólnie rzecz biorąc, pragnę, abyśmy w najbliższych latach mogli obserwować wzrost świadomości na temat młodych opiekunów: aby więcej rodzin zwracało się bezpośrednio do nas, a my mogliśmy uwrażliwić jeszcze więcej szkół, specjalistów oraz lekarzy na tę ważną kwestię.